Ξέρουν να διεκδικούν τον χώρο τους, να κερδίζουν τις εντυπώσεις και να πείθουν τους άλλους ότι είναι γεννημένοι για την κορυφή. Οι ναρκισσιστές συχνά ανεβαίνουν πιο εύκολα στην επαγγελματική ιεραρχία, όχι απαραίτητα επειδή είναι καλύτεροι στη δουλειά τους, αλλά επειδή γνωρίζουν πώς να προβάλλουν τον εαυτό τους. Τι λέει η επιστήμη και ποια στοιχεία της συμπεριφοράς τους αξίζει να υιοθετήσεις χωρίς να γίνεις ένας από αυτούς;
Είναι ο άνθρωπος που μπαίνει σε μια σύσκεψη και συμπεριφέρεται σαν να του ανήκει ήδη το γραφείο. Μιλάει χωρίς δισταγμό, διεκδικεί τον λόγο, παρουσιάζει τις επιτυχίες του και σπάνια αφήνει χώρο στην αμφιβολία. Μπορεί να μην είναι ο πιο ικανός στην ομάδα, σίγουρα όμως ξέρει πώς να κάνει αισθητή την παρουσία του. Και, κάπως έτσι, συχνά βρίσκεται ένα βήμα πιο κοντά στην επόμενη προαγωγή.
Το φαινόμενο δεν είναι απλώς θέμα εντύπωσης. Έχει απασχολήσει την επιστημονική έρευνα γύρω από την προσωπικότητα, την εξουσία και την επαγγελματική ανέλιξη. Ορισμένα ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά φαίνεται να προσφέρουν πλεονέκτημα στον τρόπο με τον οποίο κάποιος διεκδικεί μια θέση ισχύος. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι τον κάνουν και καλύτερο επαγγελματία ή αποτελεσματικότερο ηγέτη.
Πριν προχωρήσουμε, χρειάζεται μια σημαντική διάκριση. Άλλο να εμφανίζει κάποιος ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά και άλλο να έχει Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας. Η δεύτερη αποτελεί κλινική διάγνωση, με συγκεκριμένα κριτήρια, και δεν μπορεί να αποδοθεί σε έναν συνάδελφο απλώς επειδή είναι αλαζόνας ή αποζητά την αναγνώριση. Στην ψυχολογική βιβλιογραφία συναντάμε επίσης τον μεγαλειώδη ναρκισσισμό, που συνδέεται με την επίδειξη υπεροχής και την επιδίωξη status, και τον ευάλωτο, που χαρακτηρίζεται περισσότερο από ανασφάλεια και έντονη ευαισθησία στην κριτική. Οι δύο εκφάνσεις δεν αποτελούν δύο ξεχωριστές κλινικές διαγνώσεις.
Το ενδιαφέρον εδώ βρίσκεται σε κάτι πιο συγκεκριμένο. Γιατί ορισμένοι άνθρωποι που έχουν έντονη ανάγκη να ξεχωρίζουν καταφέρνουν να ανεβαίνουν στην επαγγελματική ιεραρχία; Και ποια στοιχεία της συμπεριφοράς τους μπορείς να αξιοποιήσεις, χωρίς να υιοθετήσεις την αλαζονεία και την έλλειψη ενσυναίσθησης που συχνά τη συνοδεύουν;
Γιατί το αφεντικό βλέπει σε αυτούς έναν μελλοντικό ηγέτη
Μια επιστημονική μελέτη των Barbara Nevicka και Constantine Sedikides, που δημοσιεύτηκε το 2021 στο Journal of Personality, εξέτασε τη σχέση ανάμεσα στα ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά των εργαζομένων και στις πιθανότητες επαγγελματικής προαγωγής τους. Οι ερευνητές πραγματοποίησαν δύο μελέτες με εργαζομένους και προϊσταμένους από διαφορετικούς οργανισμούς, καθώς και ένα πείραμα.
Το εύρημα είχε ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Οι εργαζόμενοι με υψηλότερα επίπεδα ναρκισσισμού αξιολογούνταν από τους προϊσταμένους τους ως περισσότερο έτοιμοι για προαγωγή. Ο καθοριστικός παράγοντας δεν ήταν τόσο η αυτοπροβολή τους όσο η αίσθηση ισχύος που εξέπεμπαν. Συμπεριφέρονταν σαν να βρίσκονταν ήδη σε ανώτερη θέση και αυτή η στάση επηρέαζε τον τρόπο με τον οποίο τους αντιλαμβάνονταν οι άλλοι.
Με απλά λόγια, δεν αρκούσε ότι μιλούσαν για τις ικανότητές τους. Έδιναν την εντύπωση ανθρώπων που είχαν ήδη συνηθίσει να αναλαμβάνουν τον έλεγχο.
Υπάρχει, όμως, μια κρίσιμη διαφορά ανάμεσα στο να κερδίζεις μια θέση και στο να αποδεικνύεσαι κατάλληλος για αυτήν. Μετα-ανάλυση που δημοσιεύτηκε στο Personnel Psychology το 2015 εξέτασε τη σχέση του ναρκισσισμού με την ανάδειξη και την αποτελεσματικότητα των ηγετών. Τα αποτελέσματα έδειξαν θετική συσχέτιση με την ανάδειξη σε ηγετικό ρόλο, όχι όμως αντίστοιχη σχέση με την αποτελεσματικότητα. Με άλλα λόγια, η αυτοπεποίθηση και η εξωστρέφεια μπορούν να βοηθήσουν κάποιον να αποκτήσει εξουσία, χωρίς να εγγυώνται ότι θα ξέρει και να τη διαχειριστεί.
Αυτό εξηγεί και το παράδοξο που συναντάμε σε αρκετούς εργασιακούς χώρους. Ο άνθρωπος που κερδίζει πρώτος την προσοχή δεν είναι απαραίτητα εκείνος που προσφέρει τα περισσότερα. Και η εντύπωση ηγεσίας δεν ταυτίζεται με την πραγματική ικανότητα να διοικείς ανθρώπους.
Τρία χαρακτηριστικά που αξίζει να υιοθετήσεις, χωρίς την τοξική πλευρά τους
Δεν χρειάζεται να μιμηθείς τον ναρκισσιστή για να καταλάβεις τι λειτουργεί υπέρ του. Η διαφορά βρίσκεται στο να ξεχωρίσεις τη χρήσιμη συμπεριφορά από την ανάγκη επιβολής.
Κάνε τη δουλειά σου ορατή.
Ο άνθρωπος με έντονα ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά σπάνια αφήνει τους άλλους να αγνοήσουν τα επιτεύγματά του. Δεν περιμένει να ανακαλύψουν μόνοι τους τη συνεισφορά του. Εσύ μπορείς να κάνεις το ίδιο χωρίς να μετατρέψεις κάθε επαγγελματική επιτυχία σε προσωπική παράσταση.
Αν ολοκλήρωσες ένα απαιτητικό project, παρουσίασε το αποτέλεσμα. Αν έλυσες ένα πρόβλημα που καθυστερούσε την ομάδα, εξήγησε πώς το αντιμετώπισες. Μίλα με αριθμούς, συγκεκριμένα αποτελέσματα και σαφή αναφορά στη δική σου συμβολή, χωρίς να οικειοποιείσαι τη δουλειά των άλλων.
Η αυτοπροβολή δεν είναι από μόνη της αλαζονεία. Μια έρευνα που δημοσιεύτηκε στο Personality and Social Psychology Bulletin το 2023 εξέτασε μάλιστα πώς το χιούμορ μπορεί να κάνει την παρουσίαση προσωπικών επιτευγμάτων πιο αποτελεσματική. Σε πειράματα με υποψηφίους εργασίας και επιχειρηματίες, η κατάλληλη χρήση αυτοσαρκαστικού ή αυτοενισχυτικού χιούμορ συνέβαλε στη δημιουργία θετικότερης εικόνας, συνδυάζοντας την αντίληψη επάρκειας με τη συμπάθεια.
Το ζητούμενο δεν είναι να μιλάς διαρκώς για τον εαυτό σου. Είναι να μην αφήνεις τη δουλειά σου να περνά απαρατήρητη.
Μίλα με αυτοπεποίθηση, χωρίς να παριστάνεις τον αλάνθαστο.
Σε μια επαγγελματική συνάντηση, ο άνθρωπος που εκφράζει καθαρά τη θέση του συχνά κερδίζει περισσότερο χώρο από εκείνον που ξεκινά κάθε πρόταση με μια απολογία. Δεν χρειάζεται να έχεις απάντηση για όλα. Χρειάζεται να μπορείς να υποστηρίξεις όσα γνωρίζεις και να αναγνωρίσεις όσα δεν γνωρίζεις.
Αν διαφωνείς με μια πρόταση, εξήγησε γιατί. Αν έχεις καλύτερη λύση, παρουσίασέ την. Αν κάνεις λάθος, παραδέξου το χωρίς να προσπαθείς να μεταφέρεις την ευθύνη αλλού.
Η πραγματική αυτοπεποίθηση δεν χρειάζεται να υποτιμήσει τον συνομιλητή της για να σταθεί. Μπορεί να αντέξει μια διαφωνία, να ακούσει μια διαφορετική άποψη και να αλλάξει θέση όταν υπάρχουν καλύτερα επιχειρήματα.
Μην αφήνεις την κριτική να καθορίζει την επόμενη κίνησή σου.
Ένα από τα χαρακτηριστικά που συνδέονται με τον ναρκισσισμό είναι η έντονη ευαισθησία στην απειλή της προσωπικής εικόνας. Η κριτική μπορεί να εκληφθεί ως αμφισβήτηση της αξίας και όχι ως αξιολόγηση μιας συγκεκριμένης πράξης.
Εδώ βρίσκεται μια διαφορά που αξίζει να κρατήσεις. Όταν κάποιος αμφισβητεί τη δουλειά σου, δεν χρειάζεται ούτε να επιτεθείς ούτε να μπεις αμέσως σε θέση άμυνας. Εξέτασε αν υπάρχει κάτι χρήσιμο σε όσα ακούς. Αν υπάρχει, αξιοποίησέ το. Αν δεν υπάρχει, προχώρα χωρίς να μετατρέψεις τη διαφωνία σε προσωπική αντιπαράθεση.
Η επαγγελματική ανθεκτικότητα δεν είναι η προσποίηση ότι τίποτα δεν σε επηρεάζει. Είναι η ικανότητα να μη χάνεις την κρίση σου όταν κάτι δεν εξελίσσεται όπως το περίμενες.
Η ελληνική πραγματικότητα έχει τους δικούς της κανόνες
Στην Ελλάδα, η επαγγελματική αυτοπροβολή δεν λειτουργεί πάντοτε με τους ίδιους όρους που μπορεί να συναντήσει κανείς σε πιο ανταγωνιστικές αγορές του εξωτερικού. Η προσωπική προβολή μπορεί να εκληφθεί ως φιλοδοξία, αλλά μπορεί εξίσου εύκολα να παρεξηγηθεί ως αλαζονεία. Δεν πρόκειται, βέβαια, για έναν κανόνα που ισχύει σε κάθε επιχείρηση ή επαγγελματικό κλάδο. Η κουλτούρα μιας πολυεθνικής, μιας οικογενειακής επιχείρησης και μιας νεοφυούς εταιρείας μπορεί να διαφέρει σημαντικά.
Υπάρχει, ωστόσο, ένα ενδιαφέρον στοιχείο στην εικόνα της ελληνικής αγοράς εργασίας. Σύμφωνα με την έρευνα Hopes and Fears Survey 2026 της PwC, μόλις το 46% των εργαζομένων στην Ελλάδα δηλώνει ότι εμπιστεύεται τον άμεσο προϊστάμενό του, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό για την ανώτατη διοίκηση περιορίζεται στο 39%. Τα ευρήματα προέρχονται από έρευνα σε 801 εργαζομένους.
Τα στοιχεία αυτά δεν αποδεικνύουν ότι οι Έλληνες εργαζόμενοι απορρίπτουν την αυτοπροβολή ή ότι η φιλοδοξία αντιμετωπίζεται παντού με καχυποψία. Δείχνουν, όμως, ότι η εμπιστοσύνη προς την ηγεσία παραμένει ένα ουσιαστικό ζήτημα.
Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η επίδειξη αυτοπεποίθησης από μόνη της δεν αρκεί. Η συνέπεια, η αξιοπιστία και η ικανότητα συνεργασίας έχουν ιδιαίτερη σημασία. Μπορείς να διεκδικείς μια ανώτερη θέση, να διαπραγματεύεσαι καλύτερες αποδοχές και να παρουσιάζεις τις επιτυχίες σου χωρίς να δημιουργείς την αίσθηση ότι η προσωπική σου ανέλιξη απαιτεί να μείνουν όλοι οι υπόλοιποι πίσω.
Πέντε σημάδια ότι η φιλοδοξία σου αρχίζει να ξεφεύγει
Η φιλοδοξία και η ανάγκη αναγνώρισης δεν αποτελούν από μόνες τους πρόβλημα. Το ζήτημα αρχίζει όταν η επαγγελματική εξέλιξη μετατρέπεται σε διαρκή επιβεβαίωση του εγώ. Υπάρχουν ορισμένες συμπεριφορές που αξίζει να προσέξεις, ειδικά όταν επαναλαμβάνονται.
1. Κάθε επιτυχία πρέπει να έχει το όνομά σου. Όταν μια ομάδα πετυχαίνει έναν στόχο, παρουσιάζεις το αποτέλεσμα σαν προσωπικό σου κατόρθωμα. Η αναγνώριση της συνεισφοράς των άλλων μοιάζει με απώλεια δικών σου εύσημων.
2. Η κριτική σε εξοργίζει. Δεν εξετάζεις αν ο άλλος έχει δίκιο. Σε ενδιαφέρει περισσότερο να αποδείξεις ότι δεν έχει το δικαίωμα να σε αμφισβητεί.
3. Οι συνεργάτες γίνονται ανταγωνιστές. Δυσκολεύεσαι να δεχτείς ότι κάποιος μπορεί να έχει καλύτερη ιδέα ή να ξεχωρίζει περισσότερο σε έναν τομέα. Η επιτυχία του αντιμετωπίζεται ως απειλή για τη δική σου θέση.
4. Χρειάζεσαι διαρκώς επιβεβαίωση. Η αναγνώριση δεν είναι πλέον ευχάριστη ανταμοιβή, αλλά προϋπόθεση για να αισθάνεσαι καλά με τον εαυτό σου. Όταν δεν έρχεται, ακολουθούν δυσαρέσκεια και εκνευρισμός.
5. Η φιλοδοξία σου αφήνει πίσω ανθρώπους. Οι στόχοι και οι προσωπικές επιδιώξεις αποκτούν τόσο μεγάλη προτεραιότητα, ώστε η εμπιστοσύνη και οι σχέσεις με τους συνεργάτες περνούν σε δεύτερη μοίρα.
Κανένα από αυτά τα σημάδια, μεμονωμένα ή σε έναν δύσκολο επαγγελματικό μήνα, δεν αρκεί για να χαρακτηρίσει κάποιον ναρκισσιστή. Αυτό που έχει σημασία είναι η διάρκεια, η επανάληψη και ο τρόπος με τον οποίο επηρεάζονται οι σχέσεις του με τους άλλους.
Η διαφορά ανάμεσα στο να έχεις παρουσία και στο να θέλεις να κυριαρχείς
Οι ναρκισσιστές δεν κερδίζουν πάντα. Μπορούν, όμως, να έχουν ένα αρχικό πλεονέκτημα σε περιβάλλοντα όπου η αυτοπεποίθηση, η προβολή ισχύος και η προσωπική παρουσία επηρεάζουν τις αποφάσεις. Η επιστημονική έρευνα δείχνει ότι η ανάδειξη σε θέση εξουσίας και η πραγματική ικανότητα άσκησής της είναι δύο διαφορετικά πράγματα.
Αυτό που αξίζει να κρατήσεις δεν είναι η ανάγκη τους να βρίσκονται διαρκώς στο επίκεντρο. Είναι η προθυμία να διεκδικούν χώρο, να παρουσιάζουν τη δουλειά τους και να μη θεωρούν ότι η φιλοδοξία είναι κάτι για το οποίο πρέπει να απολογούνται.
Υπάρχει, άλλωστε, μια ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στον άνθρωπο που θέλει να τον προσέχουν και σε εκείνον που έχει κάτι να δείξει. Ο πρώτος χρειάζεται διαρκώς ένα κοινό. Ο δεύτερος μπορεί να σταθεί και χωρίς χειροκρότημα.
