Στις ΗΠΑ το χάσμα ανδρών και γυναικών στην ανάγνωση μυθοπλασίας παραμένει μεγάλο. Στην Ελλάδα η εικόνα είναι πιο σύνθετη. Το ερώτημα, όμως, παραμένει: τι χάνουμε όταν το βιβλίο βγαίνει από την καθημερινότητά μας;
Ας μιλήσουμε με αριθμούς, για να αποφύγουμε τη δημιουργία εντυπώσεων.
Στις ΗΠΑ, το 2022, μόλις το 27,7% των ανδρών δήλωσε ότι είχε διαβάσει μέσα στη χρονιά τουλάχιστον ένα μυθιστόρημα ή διήγημα, έναντι 46,9% των γυναικών. Η διαφορά φτάνει τις 19,2 ποσοστιαίες μονάδες. Και δεν είναι καινούργια: το 2012 τα αντίστοιχα ποσοστά ήταν 35,1% και 54,6%. Την ίδια περίοδο, η ανάγνωση μυθιστορημάτων και διηγημάτων στο σύνολο του αμερικανικού πληθυσμού υποχώρησε από 45,2% σε 37,6%.
Άρα δεν μιλάμε για έναν κόσμο στον οποίο οι άνδρες ξαφνικά εγκατέλειψαν τα βιβλία. Μιλάμε για μια μακρόχρονη υποχώρηση της λογοτεχνικής ανάγνωσης, μέσα στην οποία οι άνδρες ξεκινούν από χαμηλότερη βάση και παραμένουν αρκετά πίσω.
Στην Ελλάδα τα διαθέσιμα στοιχεία χρειάζονται περισσότερη προσοχή. Σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ για το 2022, το 47,3% των ανδρών που δεν διάβασαν βιβλίο επικαλέστηκε ως λόγο την έλλειψη ενδιαφέροντος, έναντι 35,5% των γυναικών. Στους άνδρες, μόλις το 3,5% δήλωσε ότι διάβασε τουλάχιστον δέκα βιβλία μέσα στη χρονιά, έναντι 5,5% των γυναικών.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι «οι Έλληνες δεν διαβάζουν». Η έρευνα του ΟΣΔΕΛ, που δημοσιεύθηκε το 2022, δίνει μια πολύ πιο σύνθετη εικόνα. Το 65% δήλωσε ότι είχε διαβάσει τουλάχιστον ένα βιβλίο το προηγούμενο έτος, έναντι 43% στην αντίστοιχη έρευνα του 2010. Παράλληλα, το ποσοστό όσων διαβάζουν περισσότερα από δέκα βιβλία τον χρόνο αυξήθηκε από 8,1% σε 17%.
Και υπάρχει μια λεπτομέρεια που αξίζει να κρατήσουμε: η ίδια έρευνα δείχνει ότι η ανάγνωση δεν εξαφανίζεται απλώς· αλλάζει μορφή. Στους άνδρες, για παράδειγμα, η χρήση ebook εμφανίζεται υψηλότερη από ό,τι στις γυναίκες.
Η πραγματική ιστορία, λοιπόν, δεν είναι ότι το βιβλίο πέθανε. Είναι ότι η σχέση μας μαζί του έχει γίνει πιο άνιση και, για ένα μέρος των ανδρών, πιο απομακρυσμένη.
Τι χάνεις όταν δεν ανοίγεις μυθιστόρημα
Το ερώτημα δεν είναι αν ένας άνδρας «οφείλει» να διαβάζει λογοτεχνία. Δεν υπάρχει τέτοια υποχρέωση και σίγουρα δεν χρειάζεται να αποκτήσει κανείς μια βιβλιοθήκη για να θεωρείται καλλιεργημένος.
Το ενδιαφέρον είναι αλλού: τι κάνει η μυθοπλασία που δύσκολα κάνει μια σύνοψη, ένα βίντεο ή ένα ακόμη podcast;
Μια μετα-ανάλυση των Mumper και Gerrig, που δημοσιεύθηκε το 2017, εξέτασε τη σχέση της ανάγνωσης μυθοπλασίας με την κοινωνική νόηση. Τα ευρήματα έδειξαν θετική σχέση με την ενσυναίσθηση και την ικανότητα να κατανοούμε τις νοητικές καταστάσεις των άλλων, αυτό που στην ψυχολογία περιγράφεται ως Theory of Mind ή mentalizing. Τα μεγέθη των επιδράσεων, ωστόσο, ήταν μικρά.
Αυτό είναι σημαντικό: η λογοτεχνία δεν είναι κάποιο είδος νοητικής υπερτροφής και ένα μυθιστόρημα δεν σε κάνει αυτομάτως πιο έξυπνο ή πιο κοινωνικό. Υπάρχουν, όμως, ενδείξεις ότι η συστηματική επαφή με φανταστικούς χαρακτήρες μπορεί να ενισχύσει την ικανότητα να παρακολουθούμε τι σκέφτονται και τι αισθάνονται οι άλλοι.
Υπάρχει και κάτι ακόμη που επιβάλλει η ίδια η μορφή του μυθιστορήματος: διάρκεια.
Ένα βιβλίο δεν σου παραδίδει την πληροφορία σε 40 δευτερόλεπτα. Δεν σου λέει από την πρώτη παράγραφο τι πρέπει να κρατήσεις. Σου ζητά να θυμάσαι, να συνδέεις, να περιμένεις και να αντέχεις το γεγονός ότι η ιστορία δεν θα σου εξηγήσει αμέσως τα πάντα.
Σε μια καθημερινότητα γεμάτη ειδοποιήσεις, σύντομα βίντεο και διαρκείς εναλλαγές ερεθισμάτων, αυτή η απαίτηση έχει τη δική της αξία. Όχι επειδή κάθε σελίδα είναι «γυμναστήριο του εγκεφάλου», αλλά επειδή η ανάγνωση απαιτεί από εσένα να μείνεις για λίγο σε ένα πράγμα.
Γιατί απομακρυνόμαστε από το βιβλίο
Το να ρίξουμε όλη την ευθύνη στον αναγνώστη είναι εύκολο. Και λάθος.
Το σχολείο είναι ένα μέρος της εξίσωσης. Τα αποτελέσματα της PISA 2022 δείχνουν ότι μόλις το 62% των μαθητών στην Ελλάδα έφτασε τουλάχιστον στο Level 2 στην κατανόηση κειμένου, έναντι 74% στον μέσο όρο του ΟΟΣΑ. Το 38% έμεινε κάτω από αυτό το βασικό επίπεδο, ενώ μόλις το 2% έφτασε στα υψηλότερα επίπεδα 5 ή 6, έναντι 7% στον ΟΟΣΑ.
Υπάρχει και διαφορά φύλου: στην Ελλάδα το 44% των αγοριών βρέθηκε κάτω από το Level 2 στην ανάγνωση, έναντι 32% των κοριτσιών. Αυτό δεν αποτελεί μέτρο του πόσα μυθιστορήματα θα διαβάσει κάποιος ως ενήλικας. Είναι, όμως, μια ένδειξη ότι η αναγνωστική επίδοση και η σχέση με το κείμενο δεν είναι ίδιες για αγόρια και κορίτσια ήδη από την εφηβεία.
Μετά έρχεται ο χρόνος. Στην έρευνα του ΟΣΔΕΛ, το 58% απάντησε ότι θα διάβαζε περισσότερο αν είχε περισσότερο ελεύθερο χρόνο. Είναι η συχνότερη απάντηση.
Αλλά υπάρχει και κάτι πιο ενδιαφέρον. Οι άνδρες δεν εμφανίζονται απλώς ως «μη αναγνώστες». Η ψηφιακή ανάγνωση έχει ανοίξει διαφορετικούς δρόμους, ενώ η επιλογή του βιβλίου εξαρτάται έντονα από το αν ο αναγνώστης βρίσκει περιεχόμενο που πραγματικά τον ενδιαφέρει.
Αυτό αλλάζει και την ερώτηση. Ίσως το πρόβλημα δεν είναι πάντα ότι ένας άνδρας δεν αγαπά τα βιβλία. Ίσως απλώς δεν έχει βρει ακόμη το βιβλίο που θα τον κάνει να θέλει να συνεχίσει.
Πέντε βιβλία για να ξαναμπείς στο παιχνίδι
Δεν υπάρχει σωστή λίστα για όλους. Υπάρχει όμως ένα χρήσιμο κριτήριο: βιβλία με ισχυρή φωνή, καθαρή αφήγηση και αρκετή ένταση ώστε να μην αισθανθείς ότι κάνεις εργασία για το σχολείο.
1. «Ο Ξένος» — Albert Camus
Σύντομο, ψυχρό και σχεδόν προκλητικά λιτό. Ο Μερσώ είναι ένας ήρωας που δεν συμπεριφέρεται σύμφωνα με τις κοινωνικές προσδοκίες και ακριβώς αυτή η απόσταση κάνει το βιβλίο τόσο δυνατό. Διαβάζεται γρήγορα, αλλά δεν τελειώνει όταν κλείσεις το βιβλίο.
2. «Ο Στόουνερ» — John Williams
Η υπόθεση ακούγεται σχεδόν αντι-εντυπωσιακή: ένας άνθρωπος, μια πανεπιστημιακή καριέρα, ένας γάμος, ένας έρωτας, αποτυχίες και μικρές νίκες. Κι όμως, η δύναμη του βιβλίου βρίσκεται ακριβώς εκεί. Δεν χρειάζεται ένας ήρωας να σώσει τον κόσμο για να έχει αξία η ζωή του.
3. «Τα απομεινάρια μιας μέρας» — Kazuo Ishiguro
Ο Στίβενς είναι ένας Άγγλος μπάτλερ που έχει αφιερώσει τη ζωή του στο καθήκον. Σε ένα εξαήμερο ταξίδι στην Αγγλία αρχίζει να κοιτάζει πίσω και να αναρωτιέται τι άφησε έξω από τη ζωή του. Είναι ένα βιβλίο για την πειθαρχία, την αυτοεξαπάτηση, την αξιοπρέπεια και τις ευκαιρίες που δεν επιστρέφουν.
4. «Η τελευταία σελίδα» — Gazmend Kapllani
Η ιστορία κινείται ανάμεσα στη Θεσσαλονίκη του 1943, την Αλβανία και τη σύγχρονη εποχή, ακολουθώντας έναν άνδρα που προσπαθεί να ανασυνθέσει την ιστορία της οικογένειάς του. Είναι μια καλή επιλογή για όποιον θέλει σύγχρονη πεζογραφία στα ελληνικά χωρίς να ξεκινήσει από ένα δυσπρόσιτο κλασικό.
5. «Λήθη και Λίνκολν» — George Saunders
Το πιο παράξενο βιβλίο της πεντάδας και ίσως γι’ αυτό το πιο ενδιαφέρον. Ο Σόντερς χρησιμοποιεί μια πολυφωνική αφήγηση για να μιλήσει για τον θάνατο του μικρού γιου του Αβραάμ Λίνκολν. Είναι σκοτεινό, παράξενο, συχνά αστείο και καθόλου συμβατικό. Κέρδισε το Man Booker Prize το 2017.
Πώς ξαναβάζεις την ανάγνωση στη ζωή σου
Δεν χρειάζεται στόχος 50 βιβλίων τον χρόνο. Ούτε εφαρμογή που θα καταγράφει κάθε σελίδα.
Ξεκίνα με 15 λεπτά. Διάβασε την ίδια περίπου ώρα, στο ίδιο μέρος. Πριν κοιμηθείς, μετά το φαγητό, στο τρένο ή το πρωί πριν αρχίσει η μέρα. Δεν έχει ιδιαίτερη σημασία ποιο θα επιλέξεις. Σημασία έχει να επαναλαμβάνεται.
Μην μετράς σελίδες. Μέτρα ημέρες. Και, κυρίως, άφησε το κινητό μακριά. Όχι δίπλα στο βιβλίο με την οθόνη προς τα κάτω. Μακριά.
Δώσε επίσης σε ένα βιβλίο 40-50 σελίδες. Αν μέχρι εκεί δεν έχεις κανέναν λόγο να θέλεις να συνεχίσεις, άλλαξέ το. Δεν υπάρχει κανένα βραβείο για την ολοκλήρωση ενός βιβλίου που σε βαριέται όσο το βαριέσαι.
Το διάβασμα δεν είναι διαγωνισμός αντοχής.
Γιατί αξίζει τελικά να διαβάζεις
Ένα καλό μυθιστόρημα δεν τελειώνει πάντα μαζί με την τελευταία σελίδα. Μπορεί να επιστρέψει αργότερα, σε μια συζήτηση, σε έναν άνθρωπο που θα συναντήσεις, σε μια κατάσταση που θα σου είναι γνώριμη αλλά θα τη δεις λίγο διαφορετικά.
Αυτό είναι ίσως και το πιο πρακτικό όφελος της λογοτεχνίας: σου δίνει την ευκαιρία να βρεθείς για λίγο στη θέση κάποιου άλλου χωρίς να χρειάζεται να ζήσεις τη ζωή του. Και όσο περισσότερες τέτοιες εμπειρίες συγκεντρώνεις, τόσο περισσότερες αποχρώσεις αποκτούν οι άνθρωποι γύρω σου.
Δεν χρειάζεται να διαβάζεις κάθε βράδυ ούτε να τελειώνεις δεκάδες βιβλία τον χρόνο. Ένα βιβλίο που πραγματικά σε κερδίζει και λίγες σελίδες κάθε μέρα αρκούν για να ξαναμπεί η ανάγνωση στη ζωή σου.
Το δύσκολο είναι μόνο η αρχή. Διάλεξε ένα βιβλίο που σου φαίνεται ενδιαφέρον, άφησε το κινητό στην άκρη και διάβασε τις πρώτες δέκα σελίδες. Μετά βλέπεις.
