Μεγαλώνοντας, κάποιοι άνδρες μαθαίνουν να είναι οι ψύχραιμοι, οι διαθέσιμοι και εκείνοι που «θα το τακτοποιήσουν». Όταν αυτή η ανάγκη να κρατούν τους πάντες όρθιους ξεκινά από την παιδική ηλικία, μπορεί να συνεχίσει να καθορίζει τις σχέσεις τους πολύ μετά την ενηλικίωση.
Το «καλό παιδί» δεν είναι διάγνωση ούτε ψυχιατρική κατηγορία. Είναι ένας τρόπος να περιγράψουμε ένα μοτίβο συμπεριφοράς: το παιδί που μαθαίνει να αναλαμβάνει περισσότερα από όσα του αναλογούν, να αποφεύγει τη σύγκρουση και να φροντίζει τους άλλους πριν εξετάσει τις δικές του ανάγκες.
Η ψυχολογία έχει πιο ακριβείς όρους γι’ αυτό. Μιλά για γονεοποίηση (parentification) όταν ένα παιδί αναλαμβάνει ρόλους και ευθύνες που κανονικά ανήκουν στους γονείς και για αντιστροφή ρόλων όταν η φροντίδα κινείται ουσιαστικά από το παιδί προς τον γονέα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε υπεύθυνος πρωτότοκος έχει κάποιο κρυφό τραύμα ή ότι κάθε οικογένεια που ζητά από το μεγαλύτερο παιδί να βοηθήσει κάνει κάτι λάθος. Η ανάληψη ευθυνών μπορεί να καλλιεργήσει αυτονομία, δεξιότητες και αίσθηση επάρκειας. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η ευθύνη γίνεται μόνιμη ταυτότητα και η απομάκρυνση από αυτήν προκαλεί δυσανάλογη ενοχή.
Η παγίδα του «εσύ είσαι ο μεγάλος»
Η ιστορία συνήθως ξεκινά νωρίς.
Είσαι το παιδί που «καταλαβαίνει». Αυτό που δεν πρέπει να κάνει φασαρία όταν υπάρχει ένταση στο σπίτι. Αυτό που προσέχει τον μικρότερο αδελφό. Που ακούει τα προβλήματα των γονιών. Που μαθαίνει να μη ζητά πολλά επειδή «υπάρχουν άλλες προτεραιότητες».
Σε αρκετές οικογένειες ο πρωτότοκος καταλήγει πράγματι να παίρνει περισσότερες ευθύνες. Αλλά εδώ χρειάζεται μια σημαντική διόρθωση στον δημοφιλή μύθο: δεν υπάρχει επιστημονικός κανόνας που να λέει ότι η σειρά γέννησης δημιουργεί έναν συγκεκριμένο τύπο προσωπικότητας.
Μεγάλη μελέτη σε δείγματα από τις ΗΠΑ, τη Βρετανία και τη Γερμανία δεν εντόπισε ουσιαστικές επιδράσεις της σειράς γέννησης στα βασικά χαρακτηριστικά προσωπικότητας. Το ζήτημα, επομένως, δεν είναι ότι «ο πρωτότοκος είναι έτσι». Είναι ότι ένα συγκεκριμένο παιδί μπορεί να έχει τοποθετηθεί σε έναν συγκεκριμένο οικογενειακό ρόλο.
Και αυτός ο ρόλος μπορεί να παραμείνει ενεργός πολύ μετά την ενηλικίωση.
Όταν η υπευθυνότητα γίνεται ταυτότητα
Το πιο δύσκολο σημείο δεν είναι οι δουλειές που ανέλαβες μικρός. Είναι αυτό που έμαθες να πιστεύεις για τον εαυτό σου εξαιτίας τους.
Ότι είσαι καλός όταν είσαι χρήσιμος. Ότι αξίζεις όταν οι άλλοι μπορούν να στηριχθούν πάνω σου. Ότι η ψυχραιμία είναι υποχρέωση. Ότι το «όχι» χρειάζεται εξήγηση. Και, κυρίως, ότι αν εσύ δεν κρατήσεις τα πράγματα σε τάξη, κάποιος άλλος θα πληρώσει το κόστος.
Εδώ συναντάμε τη γονεοποίηση. Η έννοια δεν περιγράφει απλώς ένα παιδί που βοηθά στο σπίτι. Αφορά ευθύνες και ρόλους δυσανάλογους της ηλικίας του, ιδιαίτερα όταν το παιδί αισθάνεται ότι η λειτουργία της οικογένειας εξαρτάται από αυτό.
Η διάκριση είναι κρίσιμη. Ένα παιδί που μαθαίνει να μαγειρεύει, να φροντίζει τον μικρότερο αδελφό του ή να αναλαμβάνει κάποιες δουλειές μπορεί να κερδίσει αυτονομία. Ένα παιδί που αισθάνεται ότι πρέπει να ρυθμίζει τη συναισθηματική κατάσταση των γονιών του βρίσκεται σε διαφορετική κατάσταση.
Τι συμβαίνει όταν μεγαλώσεις
Ο ενήλικας που έχει μάθει να λειτουργεί έτσι συνήθως δεν μοιάζει «προβληματικός». Το αντίθετο.
Είναι ο αξιόπιστος φίλος. Ο άνθρωπος που θα σηκώσει το τηλέφωνο. Ο συνάδελφος που θα αναλάβει άλλη μία δουλειά. Ο σύντροφος που θα προσπαθήσει να λύσει κάθε πρόβλημα πριν καν του ζητηθεί.
Αυτός είναι και ο λόγος που το μοτίβο μπορεί να περάσει απαρατήρητο.
Το κόστος εμφανίζεται αλλού: στη δυσκολία να ζητήσεις βοήθεια, στην ενοχή όταν δεν είσαι διαθέσιμος, στην ανάγκη να ελέγχεις τις καταστάσεις και στην αίσθηση ότι πρέπει διαρκώς να αποδεικνύεις την αξία σου.
Η έρευνα για τη γονεοποίηση έχει βρει συσχετίσεις με άγχος, καταθλιπτικά συμπτώματα και δυσκολίες προσαρμογής, ιδιαίτερα όταν η συναισθηματική γονεοποίηση είναι έντονη. Παράλληλα, όμως, έχουν καταγραφεί και θετικές εκβάσεις, όπως ανεξαρτησία, δεξιότητες αντιμετώπισης και προσωπική ανάπτυξη.
Με άλλα λόγια: δεν σε καθορίζει το ότι ανέλαβες ευθύνες. Σε επηρεάζει ο τρόπος με τον οποίο τις ανέλαβες και αν μπορούσες κάποτε να τις αφήσεις.
Γιατί το ελληνικό οικογενειακό μοντέλο μπορεί να το ενισχύσει
Εδώ χρειάζεται να αποφύγουμε την εύκολη γενίκευση. Δεν υπάρχει ένας ενιαίος «ελληνικός οικογενειακός χαρακτήρας».
Υπάρχει, ωστόσο, μια πραγματική κοινωνική συνθήκη: η οικογένεια εξακολουθεί να αποτελεί σημαντικό φορέα άτυπης φροντίδας στην Ελλάδα. Ο ΟΟΣΑ καταγράφει σημαντική εξάρτηση από την άτυπη, απλήρωτη οικογενειακή φροντίδα για τις ανάγκες μακροχρόνιας φροντίδας.
Αυτό έχει σημασία για έναν άνδρα που βρίσκεται στη μέση της ζωής του. Μπορεί ταυτόχρονα να έχει παιδιά, απαιτητική δουλειά και γονείς που μεγαλώνουν.
Και κάπου εκεί η παλιά φράση επιστρέφει με διαφορετική μορφή: «Εσύ είσαι ο μεγάλος».
Μόνο που τώρα δεν είσαι δώδεκα. Έχεις τη δική σου οικογένεια, τη δική σου δουλειά και τις δικές σου υποχρεώσεις.
Η φροντίδα των γονιών σου μπορεί να είναι πραγματική ευθύνη. Δεν σημαίνει όμως ότι πρέπει να αναλάβεις μόνος σου ολόκληρο το οικογενειακό σύστημα.
Τα σημάδια ότι ο παλιός ρόλος είναι ακόμη ενεργός
Δεν πρόκειται για διαγνωστικό τεστ. Είναι μερικές ερωτήσεις που αξίζει να κάνεις στον εαυτό σου.
- Νιώθεις δυσανάλογη ενοχή όταν λες «όχι» στους γονείς σου;
- Θεωρείς αυτονόητο ότι εσύ θα λύσεις ένα οικογενειακό πρόβλημα;
- Δυσκολεύεσαι να ζητήσεις βοήθεια, ακόμη και όταν τη χρειάζεσαι;
- Στις σχέσεις σου παίρνεις αυτόματα τον ρόλο του ανθρώπου που «κρατάει τα πάντα»;
- Νιώθεις άβολα όταν κάποιος είναι θυμωμένος μαζί σου;
- Εξηγείς υπερβολικά τις αποφάσεις σου, σαν να πρέπει να πάρεις άδεια για να έχεις διαφορετική ανάγκη;
- Όταν δεν είσαι χρήσιμος, αισθάνεσαι ότι χάνεις μέρος της αξίας σου;
Αν αναγνωρίζεις τον εαυτό σου, δεν σημαίνει ότι έχεις «σύνδρομο καλού παιδιού». Και σίγουρα δεν σημαίνει ότι οι γονείς σου είναι υπεύθυνοι για κάθε δυσκολία που αντιμετωπίζεις σήμερα.
Σημαίνει ότι ίσως αξίζει να εξετάσεις έναν παλιό κανόνα που εξακολουθεί να κυβερνά κάποιες αποφάσεις σου.
Πώς αλλάζεις τον ρόλο χωρίς να διαλύσεις την οικογένεια
Η λύση δεν είναι απαραίτητα η ρήξη. Το να βάλεις όρια δεν σημαίνει ότι πρέπει να εξαφανιστείς από τη ζωή των δικών σου ανθρώπων.
Σημαίνει ότι αρχίζεις να επιλέγεις.
Ξεχώρισε την ευθύνη από την ενοχή. Μπορεί να έχεις πραγματική υποχρέωση απέναντι στους γονείς ή τα παιδιά σου. Το ότι αισθάνεσαι ενοχές, όμως, δεν αποδεικνύει από μόνο του ότι έχεις υποχρέωση.
Βάλε μικρά όρια. Το «σήμερα δεν μπορώ» είναι συχνά πιο χρήσιμο από μια μεγάλη ανακοίνωση για το πώς θα αλλάξεις τη ζωή σου. Τα όρια λειτουργούν όταν είναι συγκεκριμένα και επαναλαμβάνονται.
Μην εξηγείς τα πάντα. Ένα «δεν μπορώ να το αναλάβω αυτή την εβδομάδα» μπορεί να είναι αρκετό. Η ανάγκη να προσθέσεις πέντε δικαιολογίες συχνά δείχνει ότι ακόμη ζητάς έγκριση για το δικαίωμά σου να αρνηθείς.
Άφησε τους άλλους να διαχειριστούν τη δική τους δυσφορία. Αν κάποιος στενοχωρηθεί επειδή έβαλες ένα λογικό όριο, δεν σημαίνει αυτομάτως ότι έκανες κάτι λάθος. Η συναισθηματική αντίδραση του άλλου δεν είναι πάντα δική σου ευθύνη.
Κάνε χώρο για αμοιβαιότητα. Αν είσαι πάντα εσύ αυτός που ακούει, οργανώνει, πληρώνει, μετακινεί, διορθώνει και στηρίζει, οι σχέσεις σου μπορεί να έχουν μάθει να λειτουργούν χωρίς να σε φροντίζουν πίσω. Η αλλαγή αρχίζει όταν επιτρέπεις και στους άλλους να αναλάβουν το δικό τους μέρος.
Η διαφοροποίηση δεν σημαίνει απομάκρυνση
Στη θεωρία των οικογενειακών συστημάτων υπάρχει η έννοια της διαφοροποίησης του εαυτού: η δυνατότητα να παραμένεις συνδεδεμένος με την οικογένειά σου χωρίς να χάνεις την αυτονομία σου.
Αυτό είναι πιο χρήσιμο από το δημοφιλές δίλημμα «ή τους αγαπάς ή βάζεις όρια».
Μπορείς να αγαπάς τους γονείς σου και να μη σηκώνεις κάθε τηλεφώνημά τους.
Μπορείς να βοηθάς τον αδελφό σου και να μη λύνεις κάθε πρόβλημά του.
Μπορείς να είσαι καλός γιος χωρίς να είσαι διαθέσιμος όλο το εικοσιτετράωρο.
Και μπορείς να είσαι υπεύθυνος άνδρας χωρίς να αισθάνεσαι υπεύθυνος για τα πάντα.
Το πραγματικό break του κύκλου
Το ζητούμενο δεν είναι να γίνεις ξαφνικά αδιάφορος. Είναι να μπορείς να βοηθάς χωρίς να εξαφανίζεσαι μέσα στον ρόλο του ανθρώπου που πάντα βοηθά.
Η διαφορά είναι λεπτή αλλά ουσιαστική.
Όταν λες «ναι» επειδή το θέλεις, υπάρχει επιλογή. Όταν λες «ναι» επειδή φοβάσαι τι θα συμβεί αν πεις «όχι», υπάρχει ένας παλιός μηχανισμός που αποφασίζει για σένα. Και αυτός ο μηχανισμός δεν χρειάζεται να καταστραφεί. Χρειάζεται να πάψει να βρίσκεται στο τιμόνι.
Αν η ανάγκη να φροντίζεις τους πάντες έχει γίνει χρόνια, αν η ενοχή είναι δυσανάλογη ή αν η προσπάθεια να βάλεις όρια προκαλεί έντονη ψυχική επιβάρυνση, η συζήτηση με έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας μπορεί να βοηθήσει να ξεχωρίσεις τι είναι δική σου πραγματική ευθύνη και τι αποτελεί κατάλοιπο ενός παλιού οικογενειακού ρόλου.
Το να σταματήσεις να είσαι «το καλό παιδί» δεν σημαίνει να γίνεις κακός γιος.
Σημαίνει να γίνεις ενήλικας που επιλέγει πότε θα δώσει, σε ποιον θα δώσει και μέχρι πού μπορεί να φτάσει. Χωρίς να χρειάζεται κάθε φορά να αποδείξει ότι αξίζει την αγάπη των ανθρώπων του.
