Το μεγαλύτερο κόστος της κακής ψυχικής υγείας δεν καταγράφεται στα νοσοκομεία, αλλά στους χώρους εργασίας. Burnout, χρόνιο άγχος και ψυχική εξάντληση μειώνουν την απόδοση, επηρεάζουν τις αποφάσεις και κοστίζουν στην ευρωπαϊκή οικονομία περισσότερα από 600 δισεκατομμύρια ευρώ τον χρόνο. Το ερώτημα είναι πόσο από αυτόν τον λογαριασμό πληρώνεις ήδη εσύ, χωρίς να το έχεις συνειδητοποιήσει.
Η ψυχική υγεία αντιμετωπίζεται συχνά ως μια αυστηρά προσωπική υπόθεση. Στην πραγματικότητα, όμως, αποτελεί και έναν από τους σημαντικότερους οικονομικούς παράγοντες που επηρεάζουν την παραγωγικότητα, την ανταγωνιστικότητα και την ανάπτυξη. Δεν κοστίζει μόνο σε ποιότητα ζωής. Κοστίζει σε χαμένες αποφάσεις, μειωμένη απόδοση, επαγγελματικές ευκαιρίες και δισεκατομμύρια ευρώ κάθε χρόνο.
Η Ελλάδα δεν αποτελεί εξαίρεση.
Σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, το συνολικό κόστος της κακής ψυχικής υγείας στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης υπερβαίνει το 4% του ΑΕΠ, ξεπερνώντας τα 600 δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως. Το μεγαλύτερο μέρος αυτού του ποσού δεν αφορά νοσηλείες ή φαρμακευτική αγωγή. Προέρχεται από τη χαμένη παραγωγικότητα, τη μειωμένη συμμετοχή στην αγορά εργασίας, τις αναρρωτικές άδειες και, κυρίως, από τον λεγόμενο «παροντισμό» (presenteeism): την κατάσταση κατά την οποία κάποιος βρίσκεται στη δουλειά, αλλά αποδίδει πολύ χαμηλότερα εξαιτίας του χρόνιου άγχους, της κατάθλιψης ή της επαγγελματικής εξουθένωσης.
Η εικόνα στην Ελλάδα είναι εξίσου ανησυχητική. Το 2019, σχεδόν ένας στους πέντε κατοίκους —περίπου δύο εκατομμύρια άνθρωποι— αντιμετώπιζε κάποιο ζήτημα ψυχικής υγείας. Οι συχνότερες διαγνώσεις αφορούσαν καταθλιπτικές διαταραχές (7%), αγχώδεις διαταραχές (6%) και διαταραχές που σχετίζονταν με τη χρήση αλκοόλ ή άλλων ουσιών (2%).
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο η έλλειψη ειδικών
Η εύκολη εξήγηση είναι ότι στην Ελλάδα δεν υπάρχουν αρκετοί επαγγελματίες ψυχικής υγείας. Η πραγματικότητα, όμως, είναι πιο σύνθετη.
Η έκθεση ταχείας αξιολόγησης του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας για την Ελλάδα επισημαίνει ότι τα μεγαλύτερα προβλήματα βρίσκονται στον τρόπο οργάνωσης του ίδιου του συστήματος. Η συλλογή δεδομένων παραμένει αποσπασματική, δεν υπάρχει ενιαίο πλαίσιο δεικτών ποιότητας και η αξιολόγηση των παρεχόμενων υπηρεσιών γίνεται χωρίς συνέπεια.
Με απλά λόγια, το κράτος δυσκολεύεται να γνωρίζει με ακρίβεια ποιες υπηρεσίες παρέχονται, σε ποιους απευθύνονται και, κυρίως, πόσο αποτελεσματικές είναι.
Την ίδια εικόνα περιγράφει και το Greece: Country Health Profile 2023. Παρά τη σημαντική πρόοδο που έχει σημειωθεί τα τελευταία χρόνια στην αποασυλοποίηση και την κοινοτική φροντίδα, η μεταρρύθμιση της ψυχικής υγείας παραμένει ανολοκλήρωτη. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπενθυμίζει ότι ακόμη και πριν από την πανδημία, ένας στους έξι Ευρωπαίους αντιμετώπιζε κάποιο πρόβλημα ψυχικής υγείας, επισημαίνοντας πως οι επενδύσεις σε υπηρεσίες πρέπει να συνοδεύονται από συστηματική προσπάθεια για τη μείωση του κοινωνικού στίγματος.
Το συμπέρασμα είναι απλό. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο κλινικό. Είναι οργανωτικό, διοικητικό και πολιτικό. Και αυτό σημαίνει ότι ο μέσος πολίτης —ιδίως ο επαγγελματίας που δεν ανήκει σε κάποια προφανώς «ευάλωτη» ομάδα— βρίσκεται συχνά αντιμέτωπος με ένα σύστημα που δυσκολεύεται να τον υποστηρίξει έγκαιρα.
Τι σημαίνει αυτό στην καθημερινή δουλειά σου
Όλα αυτά μπορεί να ακούγονται σαν μακροοικονομική ανάλυση. Στην πραγματικότητα, όμως, μεταφράζονται σε κάτι πολύ πιο προσωπικό: στον τρόπο που δουλεύεις κάθε μέρα.
Η σύνδεση ανάμεσα στην ψυχική υγεία και την επαγγελματική απόδοση δεν είναι θεωρία αυτοβελτίωσης. Είναι ένα από τα πιο καλά τεκμηριωμένα ευρήματα της σύγχρονης οικονομίας της εργασίας.
Το μεγαλύτερο κόστος για μια επιχείρηση —αλλά και για τον ίδιο τον εργαζόμενο— δεν προκύπτει όταν κάποιος λείπει από τη δουλειά. Προκύπτει όταν βρίσκεται εκεί, αλλά λειτουργεί πολύ κάτω από τις πραγματικές δυνατότητές του.
Αυτό είναι ο «παροντισμός».
Είναι ο manager που, μετά τις έντεκα το πρωί, δυσκολεύεται να πάρει ακόμη και απλές αποφάσεις. Είναι ο ελεύθερος επαγγελματίας που αναβάλλει διαρκώς εκείνο το κρίσιμο τηλεφώνημα επειδή δεν αντέχει άλλη μία σύγκρουση. Είναι ο επιχειρηματίας που διαβάζει το ίδιο email τρεις φορές πριν πατήσει «Αποστολή». Είναι ο άνθρωπος που ανοίγει τον υπολογιστή στις οκτώ το πρωί, αλλά φτάνει το μεσημέρι χωρίς να έχει ολοκληρώσει ούτε μία ουσιαστική εργασία.
Κανένας από αυτούς δεν θα εμφανιστεί στις στατιστικές των αναρρωτικών αδειών. Όλοι τους, όμως, συμβάλλουν καθημερινά σε ένα τεράστιο, αόρατο οικονομικό κόστος.
Αν οι αριθμοί σου φαίνονται μακρινοί, σκέψου τη δική σου πραγματικότητα. Πόσες λανθασμένες αποφάσεις, πόσες χαμένες ευκαιρίες ή πόσες συνεργασίες που δεν προχώρησαν οφείλονταν τελικά σε μια ψυχική κόπωση που αντιμετώπιζες ως «φυσιολογική πίεση» της δουλειάς;
Η ελληνική αγορά εργασίας έχει τις δικές της ιδιαιτερότητες
Το πραγματικό κόστος της κακής ψυχικής υγείας
- Πάνω από 600 δισ. ευρώ ετησίως στην ΕΕ.
- Περισσότερο από 4% του ευρωπαϊκού ΑΕΠ.
- Το μεγαλύτερο κόστος δεν προέρχεται από τις αναρρωτικές άδειες, αλλά από τη μειωμένη απόδοση στην εργασία (presenteeism).
- Στην Ελλάδα, σχεδόν 2 εκατομμύρια άνθρωποι αντιμετώπιζαν κάποιο ζήτημα ψυχικής υγείας ήδη πριν από την πανδημία.
- Η έγκαιρη αντιμετώπιση της κατάθλιψης και των αγχωδών διαταραχών αποφέρει σημαντικό όφελος τόσο για το άτομο όσο και για την οικονομία.
Γιατί ο επαγγελματίας καθυστερεί να ζητήσει βοήθεια
Τα στοιχεία δείχνουν ότι το πρόβλημα δεν είναι μόνο πόσοι άνθρωποι δυσκολεύονται ψυχικά. Είναι και πόσοι συνεχίζουν να το κρύβουν.
Σύμφωνα με το Eurobarometer, σχεδόν οι μισοί Ευρωπαίοι δήλωσαν ότι βίωσαν κάποιο συναισθηματικό ή ψυχοκοινωνικό πρόβλημα μέσα στους τελευταίους δώδεκα μήνες. Ωστόσο, περίπου ένας στους δύο δεν αναζήτησε ποτέ επαγγελματική βοήθεια.
Γιατί;
Η απάντηση δεν βρίσκεται μόνο στην πρόσβαση στις υπηρεσίες υγείας. Βρίσκεται κυρίως στον τρόπο με τον οποίο εξακολουθούμε να αντιλαμβανόμαστε την ψυχική υγεία.
Το Eurofound καταγράφει το στίγμα ως έναν από τους σημαντικότερους λόγους που οι άνθρωποι καθυστερούν να απευθυνθούν σε έναν ειδικό. Και αυτό αφορά ιδιαίτερα τους άνδρες, οι οποίοι μεγαλώνουν συχνά με την πεποίθηση ότι οφείλουν να είναι διαρκώς ψύχραιμοι, ανθεκτικοί και αυτάρκεις.
Στον επαγγελματικό κόσμο, αυτή η νοοτροπία γίνεται ακόμη πιο έντονη. Η πίεση να δείχνεις ότι «τα έχεις όλα υπό έλεγχο» μετατρέπει την ψυχική δυσφορία σε κάτι που πρέπει να κρύβεται. Το αποτέλεσμα είναι πολλοί άνθρωποι να ζητούν βοήθεια μόνο όταν η κατάσταση έχει ήδη επιβαρύνει την υγεία, τις σχέσεις ή την εργασία τους.
Δεν υπάρχουν αξιόπιστα στοιχεία που να δείχνουν πόσοι Έλληνες άνδρες θεωρούν ακόμη την ψυχοθεραπεία ένδειξη αδυναμίας. Υπάρχει όμως ένα σταθερό ευρωπαϊκό μοτίβο: όσο ισχυρότερα είναι τα στερεότυπα γύρω από την ανδρική «σκληρότητα», τόσο περισσότερο καθυστερεί η αναζήτηση βοήθειας και τόσο μεγαλύτερο γίνεται το προσωπικό και οικονομικό κόστος.
Με άλλα λόγια, το πρόβλημα δεν είναι ότι οι άνδρες δεν πιέζονται. Είναι ότι έχουν μάθει να λειτουργούν σαν να μην πιέζονται ποτέ.
Το πιο ακριβό λάθος είναι να περιμένεις
Οι περισσότεροι αντιμετωπίζουν την ψυχική εξάντληση σαν κάτι που «θα περάσει μόνο του». Λίγες μέρες άδεια. Ένα Σαββατοκύριακο χωρίς υποχρεώσεις. Μερικές διακοπές το καλοκαίρι.
Μερικές φορές αυτό αρκεί.
Πολύ συχνά, όμως, όχι.
Η παρατεταμένη κόπωση, η δυσκολία συγκέντρωσης, η απώλεια κινήτρου ή η συνεχής ευερεθιστότητα δεν είναι πάντα απλές συνέπειες ενός δύσκολου μήνα στη δουλειά. Όταν επιμένουν, αξίζουν προσοχή — όχι επειδή κάποιος είναι «αδύναμος», αλλά επειδή μπορούν να εξελιχθούν σε ένα πρόβλημα που θα επηρεάσει κάθε πλευρά της ζωής του.
Η αποφυγή δεν είναι μια ουδέτερη επιλογή. Έχει κόστος.
Κοστίζει σε ενέργεια που δεν επιστρέφει, σε αποφάσεις που αναβάλλονται, σε ευκαιρίες που χάνονται και σε σχέσεις που φθείρονται σχεδόν ανεπαίσθητα. Και όσο περισσότερο διαρκεί αυτή η κατάσταση, τόσο δυσκολότερη γίνεται η επιστροφή στην καθημερινότητα.
Η ψυχοθεραπεία δεν αποτελεί πανάκεια, ούτε υπάρχει κάποια σοβαρή επιστημονική προσέγγιση που υπόσχεται γρήγορες λύσεις. Τα δεδομένα, όμως, δείχνουν ξεκάθαρα ότι η έγκαιρη αναζήτηση βοήθειας μειώνει σημαντικά το προσωπικό, επαγγελματικό και οικονομικό κόστος της ψυχικής επιβάρυνσης.
Δεν είναι τυχαίο ότι ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας υπολογίζει πως κάθε ευρώ που επενδύεται στην αποτελεσματική αντιμετώπιση της κατάθλιψης και των αγχωδών διαταραχών επιστρέφει πολλαπλάσια αξία μέσω καλύτερης υγείας και αυξημένης παραγωγικότητας. Με άλλα λόγια, η έγκαιρη φροντίδα της ψυχικής υγείας δεν είναι μόνο ζήτημα ευεξίας· είναι και μία από τις πιο αποδοτικές επενδύσεις που μπορεί να κάνει ένας άνθρωπος στον εαυτό του.
Η κουλτούρα στις επιχειρήσεις αλλάζει
Μέχρι πριν από λίγα χρόνια, η ψυχική υγεία θεωρούνταν ένα θέμα που έμενε εκτός γραφείου. Σήμερα, η εικόνα αλλάζει σταδιακά.
Όλο και περισσότερες μεγάλες επιχειρήσεις επενδύουν σε προγράμματα υποστήριξης εργαζομένων (Employee Assistance Programs – EAP), προσφέροντας δωρεάν συνεδρίες με ειδικούς, γραμμές ψυχολογικής υποστήριξης και υπηρεσίες συμβουλευτικής.
Ο λόγος δεν είναι μόνο κοινωνικός. Είναι και οικονομικός.
Οι επιχειρήσεις γνωρίζουν πλέον ότι ένας εργαζόμενος που υποστηρίζεται έγκαιρα αποδίδει καλύτερα, απουσιάζει λιγότερο και παραμένει περισσότερο στην εργασία του. Η ψυχική υγεία αντιμετωπίζεται ολοένα και περισσότερο ως μέρος της συνολικής στρατηγικής ευημερίας και παραγωγικότητας ενός οργανισμού — όχι ως μια «ευγενική παροχή» χωρίς ουσιαστικό αντίκρισμα.
Οι πρώτες κινήσεις δεν χρειάζεται να είναι μεγάλες
Αν αναγνωρίζεις κάτι από τα παραπάνω στην καθημερινότητά σου —επίμονη κόπωση, δυσκολία συγκέντρωσης, πτώση της απόδοσης, έλλειψη κινήτρου ή μια αίσθηση ότι «λειτουργείς με άδειο ρεζερβουάρ»— δεν χρειάζεται να περιμένεις να φτάσεις στα όριά σου για να κάνεις το πρώτο βήμα.
Μερικές φορές, αρκεί μια πρώτη συζήτηση για να βάλεις τα πράγματα σε μια σειρά.
Αν δεν ξέρεις από πού να ξεκινήσεις, υπάρχουν αξιόπιστες και διακριτικές επιλογές:
- 10306: Η δωρεάν, ανώνυμη γραμμή ψυχοκοινωνικής υποστήριξης του Υπουργείου Υγείας λειτουργεί όλο το 24ωρο. Δεν χρειάζεται να βρίσκεσαι σε κρίση ή να έχεις κάποια διάγνωση για να ζητήσεις καθοδήγηση.
- Δημόσια ψυχιατρικά τμήματα: Τα εφημερεύοντα νοσοκομεία διαθέτουν ψυχιατρικές υπηρεσίες για επείγοντα περιστατικά, χωρίς να απαιτείται παραπεμπτικό.
- Ψηφιακός χάρτης δομών ψυχικής υγείας: Στην ιστοσελίδα του Υπουργείου Υγείας μπορείς να αναζητήσεις πιστοποιημένες δημόσιες δομές και υπηρεσίες ανά περιφέρεια.
Για όσους διαθέτουν ασφαλιστικό πρόγραμμα ή εργάζονται σε μεγάλες επιχειρήσεις, αξίζει επίσης να ελέγξουν αν ο εργοδότης τους προσφέρει πρόγραμμα υποστήριξης εργαζομένων (Employee Assistance Program – EAP). Πολλές εταιρείες καλύπτουν πλέον δωρεάν συνεδρίες με επαγγελματίες ψυχικής υγείας, συχνά με απόλυτη εμπιστευτικότητα.
Το πραγματικό κόστος δεν αποτυπώνεται σε έναν ισολογισμό
Το μεγαλύτερο κόστος της κακής ψυχικής υγείας δεν είναι τα δισεκατομμύρια που υπολογίζουν οι οικονομολόγοι ούτε τα ποσοστά που καταγράφουν οι διεθνείς οργανισμοί.
Είναι οι αποφάσεις που δεν παίρνονται ποτέ.
Οι ευκαιρίες που χάνονται επειδή δεν υπάρχει η ενέργεια να τις κυνηγήσεις.
Οι σχέσεις που φθείρονται αθόρυβα.
Οι μήνες (μερικές φορές και τα χρόνια) που περνούν με την πεποίθηση ότι «έτσι είναι η ζωή» ή ότι «θα περάσει μόνο του».
Η πραγματικότητα είναι διαφορετική.
Η ψυχική υγεία δεν είναι θέμα χαρακτήρα, ούτε μέτρο προσωπικής αντοχής. Δεν αποτελεί πολυτέλεια, αλλά προϋπόθεση για να μπορείς να σκέφτεσαι καθαρά, να εργάζεσαι αποτελεσματικά και να διατηρείς ισορροπία στην προσωπική και επαγγελματική σου ζωή.
Οι πιο επιτυχημένοι επαγγελματίες δεν ξεχωρίζουν επειδή αγνοούν τα προβλήματα μέχρι να γίνουν κρίση. Ξεχωρίζουν επειδή αναγνωρίζουν έγκαιρα πότε κάτι δεν λειτουργεί και αναζητούν τις κατάλληλες λύσεις.
Αυτό δεν είναι ένδειξη αδυναμίας.
Είναι μία από τις πιο ώριμες και αποδοτικές αποφάσεις που μπορεί να πάρει κανείς.
